امروزه، بسیاری از کسبوکارها، از استارتاپهای کوچک تا شرکتهای بزرگ، بهجای اینکه زیرساخت را از صفر بسازند، یعنی سرور تهیه کنند، نگهداری فیزیکی آن را انجام دهند و تیم فنی را برای مدیریت و بهروزرسانی مداوم به خدمت بگیرند، آنچه را لازم دارند از یک ارائهدهندهی خدمات ابری «اجاره» میکنند. این تغییر رویکرد، بازتاب گستردهای نیز در آمار داشته است؛ طبق پیشبینی IDC، هزینهی جهانی خدمات کلود عمومی تا سال ۲۰۲۷ به ۱.۳۵ تریلیون دلار خواهد رسید. با این حال، رایانش ابری یا کلود کامپیوتینگ یک مفهوم یکپارچه نیست و مدلهای گوناگونی را شامل میشود: IaaS، PaaS و SaaS.
از نظر ظاهری، این مفاهیم ممکن است فنی و پیچیده بهنظر برسند، اما در واقع، محور همهچیز «راحتی» است. هر مدل، سطحی متفاوت از کنترل، انعطافپذیری و مسئولیت را در اختیارتان قرار میدهد؛ بسته به اینکه کسبوکارها دقیقاً به چه چیزی نیاز دارند. انتخاب مدل درست، بهطور مستقیم بر سرعت توسعه، هزینهها و انعطافپذیری تیم اثر میگذارد.
مقایسه IAAS و PAAS و SAAS
برای روشنتر شدن تفاوت میان این سه مدل، بهتر است آن را با یک مثال آشنا بررسی کنیم: پختن پاستا. اگر قصد داشته باشید پاستا درست کنید، در عمل با سه گزینه روبهرو هستید. نخست، این است که همهچیز را از صفر آماده کنید. آرد و تخممرغ تهیه کنید و خودتان خمیر پاستا را ورز دهید؛ این دقیقاً با IaaS هماهنگ است، یعنی تمام زیرساخت در اختیار خودتان قرار میگیرد و کنترل کامل نیز دارید، هرچند زمان و مهارت زیادی میطلبد. گزینه دوم آن است که پاستای خشکِ آماده را از فروشگاه تهیه کنید و فقط آن را بپزید و سسِ دلخواهتان را اضافه کنید؛ این حالت شبیه PaaS است؛ بخش دشوار و زمانبر (تولید خمیر) از پیش انجام شده و شما بیشتر بر چیزی تمرکز میکنید که واقعاً اهمیت دارد: طعم نهایی. در نهایت، راه سوم سفارش دادن پاستا از رستوران است؛ بشقابی کامل و آماده پیشِ رویتان قرار میگیرد و تنها باید از آن لذت ببرید؛ این دقیقاً شبیه SaaS است.
IAAS چیست؟
در مدل زیرساخت به عنوان سرویس یا Infrastructure as a Service، ارائهدهندهی منابع پایهای زیرساخت، شامل سرور، فضای ذخیرهسازی و شبکه را در اختیار مشتری قرار میدهد؛ در این چارچوب، مدیریت سیستمعامل، نرمافزارها و برنامههای نهایی همچنان بر عهدهی تیم فنی سازمان باقی میماند. این مدل بالاترین سطح کنترل را فراهم میکند، با این حال مسئولیت پیکربندی، نگهداری و بهروزرسانی نیز بهطور کامل متوجه مشتری است. اغلب ارائهدهندگان IaaS از مدل پرداخت بهازای مصرف (Pay-as-you-go) پشتیبانی میکنند؛ رویکردی که برخلاف زیرساخت فیزیکی سنتی که معمولاً هزینههای اضافی ناشی از تأمین بیش از نیاز را در پی دارد، هزینه را دقیقاً متناسب با میزان مصرف واقعی تعیین میکند.
مزایا و معایب IAAS
مزیت اصلی IaaS این است که کنترل و انعطافپذیری کامل بر پیکربندی زیرساخت فراهم میکند و از طریق مدل پرداخت بهازای مصرف، هزینهها را کاهش میدهد. اما در ازای این کنترل، به دانش فنی و منابع انسانی قابلتوجهی برای مدیریت مستمر امنیت، بهروزرسانی و نگهداری نیاز دارد؛ بنابراین، برای تیمهای کوچک یا سازمانهایی که تخصص زیرساختی ندارند، میتواند هزینهبر و زمانبر باشد.
IAAS برای چه کسبوکارهایی مناسب است؟
IaaS معمولاً در مواردی بهکار میرود که نیاز به قدرت پردازشی بالا یا زیرساخت کاملاً شخصی وجود دارد؛ برای مثال میزبانی وبسایتها و اپلیکیشنهای با ترافیک بالا، ذخیرهسازی و پردازش حجم عظیمی از داده، یا اجرای workload های آزمایشی و توسعه در محیطهای ایزوله و قابل تنظیم. این مدل عمدتاً برای سازمانها یا استارتاپهایی مناسب است که از تیم فنی متخصص برخوردارند و به سطح بالایی از کنترل یا شخصیسازی زیرساخت نیاز دارند.
از نمونههای شناختهشدهی این مدل میتوان به Amazon EC2، Google Compute Engine و Microsoft Azure Virtual Machines اشاره کرد.
PAAS چیست؟
در مدل پلتفرم بهعنوان سرویس یا Platform as a Service، علاوه بر زیرساخت پایه، ابزارهای لازم برای توسعه، از جمله محیط اجرا (runtime)، دیتابیس، و ابزارهای استقرار (deployment)، نیز از پیش آماده و پیکربندیشده در اختیار تیم توسعه قرار میگیرد. این یعنی تیم دیگر نیازی به راهاندازی و نگهداری زیرساخت ندارد و میتواند مستقیماً روی نوشتن کد و ساخت محصول تمرکز کند. PaaS دقیقاً همان نقطهی تعادل میان کنترل و راحتی است: هم بهاندازهی کافی انعطافپذیر است که محصول را مطابق نیاز خود بسازید، هم بهاندازهی کافی ساده که سرعت توسعه را چند برابر کند.
مزایا و معایب PAAS
مزیت اصلی PaaS، افزایش چشمگیر سرعت توسعه و کاهش بار عملیاتی تیم است؛ چرا که بخش زیادی از پیکربندی و نگهداری زیرساخت از پیش انجام شده است. البته این سرعت بیقیمت نیست، این مدل معمولاً انعطافپذیری کمتری نسبت به IaaS دارد و ممکن است تیم را تا حدی به ابزارها، زبانهای برنامهنویسی یا معماری خاص ارائهدهنده وابسته کند.
PAAS برای چه کسبوکارهایی مناسب است؟
PaaS بهویژه برای تیمهای توسعهای مناسب است که میخواهند سریعتر از ایده به محصول برسند، بدون آنکه منابع و زمان قابلتوجهی صرف مدیریت زیرساخت کنند؛ از استارتاپهای نوپا با تیمهای کوچک گرفته تا شرکتهایی که بهدنبال کاهش هزینههای عملیاتی توسعه هستند. پاستا یکی از نمونههای این مدل است که به تیمها این امکان را میدهد که بدون درگیر شدن با پیکربندی زیرساخت، اپلیکیشن خود را در عرض چند دقیقه مستقر کنند؛ در کنار نمونههای شناختهشدهی دیگری مانند Heroku و Google App Engine.
SAAS چیست؟
در مدل نرمافزار بهعنوان سرویس یا Software as a Service، نرمافزار بهطور کامل و آماده در اختیار کاربر نهایی قرار میگیرد؛ بدون نیاز به نصب، نگهداری یا پیکربندی زیرساخت. کاربر تنها از طریق مرورگر یا اپلیکیشن وارد میشود و مستقیماً از خدمات نرمافزار استفاده میکند، در حالی که تمام لایههای زیرین، از زیرساخت گرفته تا بستر توسعه و خود نرمافزار، بهطور کامل توسط ارائهدهنده مدیریت میشود.
مزایا و معایب SAAS
کاربر SaaS بدون نیاز به دانش فنی یا زیرساخت خاص، بلافاصله میتواند از نرمافزار بهره ببرد و معمولاً هزینهی آن بهصورت اشتراک ماهانه یا سالانه قابل پیشبینی است. اینجا سادگی حرف اول را میزند. اما همین سادگی قیمتی هم دارد: کاربر محدود به فیچرها و امکاناتی است که ارائهدهنده از پیش تعیین کرده، و در برخی موارد وابستگی به یک ارائهدهندهی خاص (vendor lock-in) میتواند چالشبرانگیز باشد.
SAAS برای چه کسبوکارهایی مناسب است؟
SaaS بیشتر برای کاربران و تیمهایی مناسب است که بهدنبال راهحلی سریع، آماده و بدون نیاز به دانش فنی هستند؛ از تیمهای بازاریابی و فروش گرفته تا کسبوکارهای کوچکی که منابع فنی محدودی دارند و میخواهند بدون درگیر شدن با توسعه یا زیرساخت، از یک ابزار آماده استفاده کنند. از نمونههای شناختهشدهی این مدل میتوان به Dropbox ،Gmail، Slack و Notion اشاره کرد.
مقایسه کلی
|
ویژگی |
IAAS |
PAAS |
SAAS |
| نیاز به دانش فنی |
بالا |
متوسط |
بسیار کم |
|
مسئولیت ارائهدهنده |
سرور، فضای ذخیرهسازی، شبکه |
زیرساخت، سیستمعامل، میانافزار، محیط اجرا |
همهچیز، از زیرساخت تا برنامه |
|
مسئولیت کاربر |
سیستمعامل، میانافزار، محیط اجرا، برنامه، داده |
فقط داده و برنامه |
هیچچیز |
|
انعطافپذیری |
بسیار بالا |
متوسط |
محدود |
|
مقیاسپذیری |
دستی |
خودکار |
خودکار و محدود |
|
مزیت اصلی |
کنترل کامل |
تعادل سرعت و انعطاف |
سادگی استفاده |
|
عیب اصلی |
نیازمند تیم فنی |
وابستگی نسبی به ارائهدهنده |
کنترل محدود |
|
نمونهها |
Amazon EC2, Azure VM |
Paasta, Heroku |
Gmail, Slack |
جمعبندی
سوال اصلی در انتخاب میان IaaS، PaaS و SaaS این است که تیم شما چقدر میخواهد درگیر مدیریت زیرساخت باشد، و چقدر میخواهد وقتش را صرف ساختن محصول کند؟ اگر به دنبال کنترل کامل و دارای منابع فنی گستردهاید، IaaS انتخاب درستی است. اگر میخواهید نرمافزاری آماده و بدون نیاز به توسعه استفاده کنید، SaaS پاسخ شماست. اما برای اکثر تیمهای توسعه، بهخصوص استارتاپهایی که سرعت رسیدن به بازار برایشان حیاتی است، PaaS نقطهی تعادل ایدهآلی است: بدون درگیر شدن با پیچیدگیهای زیرساخت، مستقیماً روی محصول تمرکز میکنید.
پاستا دقیقاً برای همین نیاز ساخته شده است؛ بستری که به تیمها اجازه میدهد بدون صرف زمان و منابع برای پیکربندی زیرساخت، محصول خود را سریعتر بسازند و به بازار عرضه کنند. اگر میخواهید ببینید پاستا چطور میتواند فرایند توسعهی تیم شما را سادهتر کند، همین امروز شروع کنید.
IaaS در عمل: سرور یا پلتفرم؟
اگر به تنظیم سیستمعامل، شبکه و Runtime اختصاصی نیاز دارید، IaaS کنترل لازم را میدهد اما بروزرسانی، امنیت و پایش سرور نیز با شماست. اگر هدف اصلی انتشار اپلیکیشن است، PaaS همان کد یا Image را با مسیر Build، اجرا، دامنه و Health Check تحویل میگیرد. برای مقایسه گزینههای داخلی نیز راهنمای مقایسه PaaS ایرانی را ببینید.
آموزش عملی PaaS
برای مشاهده مسیر کامل آمادهسازی سورس، انتخاب منابع، Build، دامنه، Health Check و Rollback، آموزش قدمبهقدم PaaS را بخوانید.
PaaS چیست و چه زمانی جای VPS را میگیرد؟
برای تعریف ساده Platform as a Service، مقایسه مسئولیتهای PaaS، VPS و SaaS و انتخاب مسیر مناسب پروژه، راهنمای PaaS چیست؟ را ببینید.